Wie langs een wegafzetting rijdt, ziet pionnen, gele borden, misschien een pijlwagen en een verkeersregelaar in fluorescerend geel. Wat je niet ziet, is het stelsel van afspraken, richtlijnen en vakmanschap dat daarachter schuilgaat. De richtlijnen voor werk in uitvoering, beter bekend als CROW 96a en 96b, worden momenteel herzien.

Projectleider Hanneke Muller leidt het traject van de herziening, mede mogelijk gemaakt door Fonds Fysieke Leefomgeving binnen het deelprogramma Werk en veiligheid. Want werken aan veiliger werk in uitvoering, dat is waar het hier om gaat.

Het werd een energiek gesprek over veiligheid, huftergedrag, gele borden, juridische fundamenten en vooral over samenwerking. “Ik ben een extraverte persoon in een introverte wereld,” zegt Hanneke lachend. “Maar dit onderwerp raakt aan iedereen die buiten werkt.”

Ernstige ongevallen in 2022 en 2023, waarbij onder meer een veegwagen werd aangereden en een busje op de vluchtstrook werd geraakt, maakten duidelijk dat werken langs snelwegen niet langer vanzelfsprekend veilig is.

Hanneke Muller

De 96a en 96b: het fundament onder werk in uitvoering

Officieel heten ze Werk in uitvoering: 96a voor autosnelwegen en 96b voor niet-autosnelwegen. Werken rond wegen brengt risico’s met zich mee voor wegwerkers en weggebruikers. Daarom zijn tijdelijke verkeersmaatregelen nodig om die risico’s beheersbaar te houden. De publicaties beschrijven hoe je dat doet: van bebording en barriers tot werkvakken en de inzet van verkeersregelaars. Ze bestaan uit zes fysieke delen en een online beslisboom. Samen helpen ze je om bewust te kiezen: waarom doe je iets, wat doe je, hoe pak je het aan en met welk materieel?

“Het zijn publicaties waar je niet omheen kunt als je buiten werkt of daarbij betrokken bent”, zegt Hanneke. “De 96a en 96b richten zich op wegbeheerders, voorbereiders, planners, contractschrijvers, uitvoerders, wegwerkers en toetsers. Het is de basis van hoe we veilig werken in de openbare ruimte.”

De richtlijnen bestaan sinds 1995 en zijn meerdere keren herzien. De huidige versie dateert uit 2020. Sindsdien zijn kleinere aanpassingen en errata doorgevoerd, maar een aantal ontwikkelingen vraagt om fundamentelere keuzes.

Wat veel mensen niet weten, is dat de richtlijnen rusten op drie juridische pijlers: arbeidsomstandighedenwetgeving, verkeerswetgeving (WVW, BABW, RVV) maar ook de Omgevingswet. “Het is dus niet zomaar een praktisch handboek. Het gaat over veiligheid van werknemers en weggebruikers. Over de verantwoordelijkheid van overheden in de fysieke leefomgeving – en over je tijdens werkzaamheden een veilige situatie creëert.”

De herziening is geen cosmetische update, maar een koerswijziging

Sinds 2020 is de wereld buiten zichtbaar veranderd. Het verkeer is drukker. De arbeidsmarkt is krap. Nieuwe technieken doen hun intrede. Navigatieapps als Flitsmeister, Google Maps en Waze beïnvloeden het rijgedrag. Auto’s zijn breder geworden en steeds vaker deels geautomatiseerd. Tegelijk zien we meer verrijdbare afzettingen op fietspaden en verdere automatisering of robotisering bij het plaatsen van tijdelijke verkeersmaatregelen.

“Buiten is veel veranderd”, zegt Hanneke. “Dan kun je niet verwachten dat je richtlijnen statisch blijven.”

Tijdens het interview plingt haar mailbox. Een memo van Rijkswaterstaat komt binnen over veilig werken op vluchtstroken. Ze glimlacht. “Op dit moment schrijven we samen een verbetervoorstel over de hiërarchie binnen statische werkzaamheden. Daarmee kun je verkeersmaatregelen beter afstemmen op risico en duur van het werk. In de memo zie je ook hoe CROW-richtlijnen daarin een rol spelen. Mooi dat dat nu echt in beweging komt”.

Het gaat overigens niet om een complete herschrijving van de 96a en 96b. “Misschien vijf procent. Nee, eerder tien procent”, corrigeert ze zichzelf. “Maar het zijn wel cruciale onderdelen.”

Meer drukte, meer afleiding, meer risico

Een belangrijk inzicht in de herziening is dat de huidige richtlijnen vooral de eindsituatie van een werkvak beschrijven: hoe het eruit moet zien als het veilig is ingericht. Maar om daar te komen, moet iemand het werkvak opbouwen en later weer afbreken.

Hanneke: “Juist in die op- en afbouw zitten kwetsbare momenten. Wie staat waar? Hoe scherm je mensen af? Hoe voorkom je dat verkeer onverwacht door een half ingerichte situatie rijdt?”

Daarbij kunnen verkeersregelaars een belangrijke rol spelen. Zij staan letterlijk tussen het verkeer en het werk in. “We moeten ons realiseren dat zij het laatste vangnet zijn en ook nog eens bijzonder kwetsbaar. Eigenlijk wil je voorkomen dat mensen fysiek aanwezig moeten zijn om het verkeer te regelen. Volgens de richtlijnen los je dat vooral op met de juiste inzet van materiaal en materieel. Toch zien we dat verkeersregelaars steeds vaker worden ingezet, zonder goed na te denken over waarom, waar en hoe lang dat nodig is.”

Ze vervolgt: “Soms denken we dat extra mensen hinder voorkomen, terwijl het in de praktijk soms levensgevaarlijke situaties kan opleveren. De conclusie uit de werkgroep is eigenlijk simpel: de richtlijnen zijn in de basis goed. We moeten ze beter uitleggen en consequenter toepassen: van wegbeheerder tot verkeersregelaar. En ja, ook hier speelt de arbeidsmarktkrapte mee.”

Altijd zijn houding en gedrag een factor. “We hebben het idee dat er meer huftergedrag is. Mensen lijken minder geduldig. Er wordt harder gereden langs afzettingen. Dat maakt veilig werken complexer.”

De vraag is dan: los je dat op met extra regels? Of moet je eerder naar de bron kijken: naar ontwerpkeuzes, procesafspraken en heldere verantwoordelijkheden? “We proberen die fundamentele discussie echt te voeren.”

Hanneke Muller

Begrijpelijkheid als veiligheidsfactor

Een onverwachte invalshoek in het project is de begrijpelijkheid van gele informatieborden. Een student industrieel design onderzocht hoe weggebruikers tijdelijke bebording interpreteren. Conclusie van dat onderzoek: andere kleuren borden, als bijvoorbeeld roze of groenig, werken eerder averechts dan waarvoor ze bedoeld zijn.

“CROW mag het soms wat beter uitleggen,” zegt Muller nuchter. “We kunnen inhoudelijk gelijk hebben, maar als mensen het niet begrijpen, werkt het niet.”

Dat geldt niet alleen voor weggebruikers, maar ook voor professionals. Heldere uitleg helpt opdrachtgevers, aannemers en verkeersregelaars om discussies te beperken. “Als iedereen snapt waarom een maatregel nodig is, ontstaat er minder ruis.”

Samenwerken in een introverte wereld

De herziening gebeurt in vijf werkgroepen met vertegenwoordigers van wegbeheerders, aannemers, brancheorganisaties, belangenverenigingen en andere partijen. Hun inzet is grotendeels in-kind: organisaties stellen hun mensen beschikbaar om mee te denken en te schrijven.

“Dat vind ik bijzonder mooi”, zegt Hanneke. “Iedereen heeft het druk. En toch maken mensen tijd vrij, omdat ze het belangrijk vinden.”

Ze besteedt zelf gemiddeld tien uur per week aan het project. “Toen ik bij CROW begon, ben ik hier direct ingedoken. Dan moet je een soort dans starten met elkaar, elkaar even leren kennen. Ik had meteen grote schoenen te vullen.”

Wat ze hoopt te bereiken? Minder denken in ‘hullie en ‘gullie’. Minder reflexmatig reageren vanuit de eigen rol. Meer begrip voor elkaars positie.

“Technisch vakmanschap ontstaat door samenwerken” staat in haar LinkedIn-profiel. Dat is geen losse slogan. “Respecteer elkaars vak. Ga niet op elkaars stoel zitten. Voorkom aannames. Vertrouw dat de ander zijn expertise heeft. Dáár begint veiligheid.”

Collectieve kennis als fundament

Dat deze herziening mogelijk is, komt mede door financiering vanuit Fonds Fysieke Leefomgeving, binnen het deelprogramma Werk en Veiligheid. Het fonds investeert in kennis die niet voor één organisatie is, maar voor het collectief.

Muller ziet daar duidelijke meerwaarde in. “Gemeenten, provincies en andere wegbeheerders hebben allemaal hun eigen opgaven. Dan is het waardevol dat er een gezamenlijk fundament ligt. Dat je niet ieder voor zich het wiel hoeft uit te vinden.”

De richtlijnen zijn daarmee meer dan een technisch document. Ze vormen een gedeeld referentiekader voor iedereen die werkt aan de fysieke leefomgeving, van beleidsmaker tot wegwerker langs de weg.

Over Hanneke Muller

Hanneke werkt sinds november 2024 bij CROW en is verantwoordelijk voor de herziening van Werk in uitvoering 96a en 96b. Daarvoor was zij onder meer actief bij een projectadviesbureau op het gebied van kabels en leidingen en werkte zij als projectmanager voor diverse netbeheerders en aannemers in Nederland en Duitsland. Waar zij projecten begeleidde voor de aanleg van ondergrondse infrastructuren. Meerdere publicaties van CROW (o.a. 500, 400 en 96) waren voor haar belangrijke documenten voor het goed uitvoeren van haar werk in Nederland. Bij CROW stuurt zij vijf werkgroepen aan en werkt aan de verbinding tussen beleid, proces en praktijk bij tijdelijke verkeersmaatregelen. Haar overtuiging: technisch vakmanschap ontstaat door samenwerken. “Uiteindelijk gaat het om mensen die buiten werken en mensen die erlangs rijden.”